Kriza e pengjeve në Iran

Me 4 nëntor 1979, një grup studentësh iranianë sulmuan Ambasadën e Shteteve të Bashkuara në Teheran, duke marrë më shumë se 60 amerikanë peng. Shkaku i këtij veprimi ishte vendimi i presidentit Jimmy Carter për të lejuar Shahun e rrëzuar të Iranit, një autokrat pro-perëndimor që ishte dëbuar nga vendi disa muaj më parë, të shkonte në Shtetet e Bashkuara për trajtim kundër kancerit. Megjithatë, marrja e pengjeve kishte të bënte me më shumë sesa kujdesin mjekësor të Shahut: ishte një mënyrë dramatike për studentët revolucionarë që të shpallnin shkëputjen nga e kaluara e Iranit dhe fundin e ndërhyrjes amerikane në punët e tij. Ishte gjithashtu një mënyrë për të rritur profilin brenda dhe jashtë vendit të udhëheqësit të revolucionit, klerikut anti-amerikan ajatollah Ruhollah Khomeini. Studentët i liruan pengjet me 21 janar 1981, 444 ditë pasi filloi kriza dhe vetëm disa orë pasi presidenti Ronald Reagan mbajti fjalimin e tij inaugurues. Shumë historianë besojnë se kriza e pengjeve i kushtoi Jimmy Carter-it një mandat të dytë presidencial.

Kriza e pengjeve në Iran: Shahu dhe C.I.A.

Megjithatë, në vitin 1951, kryeministri i sapozgjedhur i Iranit, një nacionalist i arsimuar në Europë i quajtur Muhammad Mossadegh, shpalli një plan për të shtetëzuar industrinë e naftës së vendit. Si përgjigje ndaj këtyre politikave, C.I.A. amerikane dhe shërbimi sekret britanik hartuan një plan të fshehtë për ta rrëzuar Mossadeghun dhe për ta zëvendësuar me një udhëheqës më të gatshëm ndaj interesave perëndimore.

Përmes këtij grushti shteti, të koduar me emrin a, Mossadegh u rrëzua dhe në gusht 1953 u vendos një qeveri e re. Udhëheqësi i ri ishte një anëtar i familjes mbretërore iraniane, Mohammed Reza Shah Pahlavi. Qeveria e Shahut ishte laike, antikomuniste dhe pro-perëndimore. Në këmbim të dhjetëra milionë dollarëve ndihmë të huaj, ai u riktheu amerikanëve dhe britanikëve 80 për qind të rezervave të naftës së Iranit.

Për C.I.A.-n dhe interesat e naftës, grushti i shtetit i vitit 1953 ishte një sukses. Në fakt, ai shërbeu si model për operacione të tjera të fshehta gjatë Luftës së Ftohtë, si marrja e pushtetit në Guatemalë në vitin 1954 dhe pushtimi i dështuar i Gjirit të Derrave në Kubë në vitin 1961. Megjithatë, shumë iranianë e kundërshtuan ashpër atë që e shihnin si ndërhyrje amerikane në punët e tyre. Shahu rezultoi të ishte një diktator brutal dhe arbitrar, policia sekrete e të cilit (e njohur si SAVAK) torturoi dhe vrau mijëra njerëz. Ndërkohë, qeveria iraniane shpenzoi miliarda dollarë për armë të prodhuara në Amerikë, ndërsa ekonomia iraniane vuante.

Çfarë ishte Kriza e Pengjeve në Iran?

Shtetet e Bashkuara, nga frika se do të nxisnin armiqësi në Lindjen e Mesme, nuk erdhën në mbrojtje të aleatit të tyre të vjetër. (Presidenti Carter, i vetëdijshëm për historikun e rëndë të Shahut në këtë drejtim, hezitonte ta mbronte.) Megjithatë, në tetor 1979, Carter pranoi ta lejonte udhëheqësin e mërguar të hynte në SHBA për trajtimin e një limfome malinje të avancuar. Vendimi i tij ishte humanitar, jo politik; megjithatë, siç tha më vonë një amerikan, ishte si të hidhej “një degë që digjet në një kovë me vajguri”. Ndjenjat anti-amerikane në Iran shpërthyen.

Me 4 nëntor 1979, pak pasi Shahu mbërriti në Nju Jork, një grup studentësh pro-ajatollahut thyen portat dhe u ngjitën mbi muret e ambasadës amerikane në Teheran. Pasi hynë brenda, ata morën 66 pengje, kryesisht diplomatë dhe punonjës të ambasadës. Pas një periudhe të shkurtër, 13 prej tyre u liruan. (Në pjesën më të madhe, ishin gra, afro-amerikanë dhe shtetas të vendeve të tjera përveç SHBA-së, njerëz që, sipas Khomeinit, tashmë ishin subjekt i “shtypjes së shoqërisë amerikane”.) Më vonë, një peng i 14-të pati probleme shëndetësore dhe u kthye gjithashtu në shtëpi. Nga mesi i verës së vitit 1980, 52 pengje mbetën në kompleksin e ambasadës.

Përpjekjet diplomatike nuk patën asnjë efekt të dukshëm në qëndrimin anti-amerikan të ajatollahut; as sanksionet ekonomike, si konfiskimi i aseteve iraniane në Shtetet e Bashkuara. Ndërkohë, edhe pse pengjet nuk u plagosën rëndë, ata iu nënshtruan trajtimeve poshtëruese dhe frikësuese. U mbajtën me sy të lidhur dhe u parakaluan para kamerave televizive dhe turmave tallëse. Nuk lejoheshin të flisnin apo të lexonin dhe rrallë u jepej mundësia të ndërronin rrobat. Gjatë gjithë krizës ekzistonte një pasiguri e frikshme për fatin e tyre: pengjet nuk e dinin kurrë nëse do të torturoheshin, vriteshin apo liroheshin.

Operacioni kanadez  

Po atë ditë që studentët sulmuan ambasadën amerikane në Teheran, gjashtë diplomatë amerikanë arritën t’i shpëtonin kapjes duke u fshehur në shtëpinë e diplomatit kanadez John Sheardown. Kryeministri kanadez Joe Clark u siguroi pasaporta kanadeze gjashtë të arratisurve që ata të mund të largoheshin drejt lirisë, një ngjarje që u bë e njohur si “Canadian Caper”. Një film i vitit 1981, “Escape From Iran: The Canadian Caper”, e dramatizoi këtë shpëtim të guximshëm.

Kriza e Pengjeve në Iran: Operacioni Eagle Claw

Përpjekjet e presidentit Carter për t’i dhënë fund krizës së pengjeve shpejt u bënë një nga prioritetet e tij kryesore. Në prill 1980, i zhgënjyer nga ritmi i ngadaltë i diplomacisë (dhe kundër këshillave të disa prej këshilltarëve të tij), Carter vendosi të nisë një mision të rrezikshëm ushtarak shpëtimi të njohur si Operacioni Eagle Claw. Operacioni synonte të dërgonte një ekip elitë shpëtimi në kompleksin e ambasadës. Megjithatë, një stuhi e fortë rëre në shkretëtirë ditën e misionit shkaktoi defekte në disa helikopterë, përfshirë një që u përplas me një avion të madh transporti gjatë ngritjes. Tetë ushtarakë amerikanë humbën jetën në aksident dhe operacioni u anulua.

Kriza e Pengjeve në Iran: Zgjedhjet e vitit 1980

Mbulesa e vazhdueshme mediatike e krizës së pengjeve në SHBA shërbeu si një sfond demoralizues për garën presidenciale të vitit 1980. Paaftësia e presidentit Carter për ta zgjidhur problemin e bëri të dukej si një udhëheqës i dobët dhe joefektiv. Në të njëjtën kohë, përqendrimi i tij i madh në kthimin e pengjeve në shtëpi e mbajti larg fushatës zgjedhore.

Kandidati republikan, ish-guvernatori i Kalifornisë Ronald Reagan, përfitoi nga vështirësitë e Carter-it. Madje qarkulluan edhe thashetheme se stafi i fushatës së Reagan-it kishte negociuar me iranianët për të siguruar që pengjet të mos liroheshin para zgjedhjeve, një zhvillim që do t’i kishte dhënë Carter-it një avantazh të madh. (Vetë Reagan gjithmonë i mohoi këto akuza.) Ditën e zgjedhjeve, një vit e dy ditë pasi kishte filluar kriza e pengjeve, Reagan e mundi Carter-in me një fitore dërrmuese.

Me 21 janar 1981, vetëm disa orë pasi Ronald Reagan mbajti fjalimin e tij inaugurues, pengjet e mbetura u liruan. Ata kishin qëndruar në robëri për 444 ditë.