Mendoni se shoqëria është në rënie? Studimet na japin disa arsye për optimizëm

Nga Paul Hanel

Po të flasësh me një person të rastësishëm, ka shumë gjasa që ai të thotë se sjellja e njerëzve po përkeqësohet. Nga vjedhjet e hapura në dyqane, te dëgjimi i muzikës me zë të lartë në transportin publik, e deri te dhuna ndaj punonjësve të shitjes me pakicë, ka plot arsye pse mund të ndihemi pesimistë për të tjerët.

Ky perceptim mbështetet edhe nga studime: një kërkim i publikuar në qershor 2023 zbuloi se njerëz në mbi 60 vende besojnë se mirësjellja bazë po bie. Një sondazh i vitit 2025 me 9600 amerikanë tregoi se 46% mendojnë se mungesa e edukatës është në rritje, ndërsa vetëm 9% besojnë se ajo ka rënë krahasuar me periudhën para pandemisë.

Por perceptimi i njerëzve mund të jetë i pasaktë. Në kërkimet e mia, unë studioj sa të sakta janë idetë që njerëzit kanë për njëri-tjetrin, çfarë pasojash sjellin këto ide të gabuara dhe çfarë ndodh kur ato korrigjohen.

Dhe është e qartë se këtu ka disa keqkuptime. Nëse shohim vlerat e njerëzve, idealet që udhëheqin sjelljen tonë, ka arsye për të qenë pozitivë për shoqërinë.

Në një studim të vitit 2022 me 32,000 persona nga 49 grupe kulturore, vlerat e besnikërisë, ndershmërisë dhe ndihmës ndaj të tjerëve dolën më të rëndësishmet, ndërsa pushteti dhe pasuria u renditën të fundit. Këto rezultate nuk mbështesin idenë e një rënieje morale. Një mjet interaktiv, i zhvilluar nga shkencëtari social Maksim Rudnev me të dhëna nga Anketa Sociale Europiane, tregon se ky model ka mbetur i njëjtë nga viti 2002 deri në vitin 2023 në mbi 30 vende europiane.

Studime të tjera tregojnë se vlerat e njerëzve janë të ngjashme në mbi 60 vende, pavarësisht nivelit arsimor, përkatësisë fetare apo gjinisë (me disa përjashtime). Pra, ka shumë mbivendosje mes përgjigjeve të grupeve të ndryshme.

Edhe vlerat e 2500 demokratëve dhe republikanëve në SHBA gjatë viteve 2021–2023, apo të 1500 votuesve "Leave" dhe "Remain" në referendumin e Brexit-it në 2016–2017, rezultojnë çuditërisht të ngjashme. Kjo sugjeron një tregim alternativ ndaj idesë se shoqëritë janë thellësisht të përçara dhe të polarizuara.

Një kufizim i këtyre gjetjeve është se ato bazohen në vetëdeklarime. Kjo do të thotë se rezultatet mund të jenë të pasakta, për shembull sepse njerëzit duan ta paraqesin veten pozitivisht. Por çfarë ndodh me sjelljen reale?

Qytetarë të mirë

Shumë studime sugjerojnë se shumica e njerëzve sillen moralisht. Për shembull, kur studiuesit analizuan konflikte reale të regjistruara nga kamerat e sigurisë, zbuluan se në 9 nga 10 raste, dikush nga kalimtarët ndërhynte (kur kishte të pranishëm). Këto gjetje të vitit 2020 ishin të ngjashme në Holandë, Afrikën e Jugut dhe Mbretërinë e Bashkuar.

Njerëzit ndërhyjnë edhe në sulme me thikë apo terroriste, edhe kur rrezikojnë veten. Edhe pse këto raste janë të rralla, ato tregojnë se shumë njerëz janë të gatshëm të ndihmojnë edhe në kushte ekstreme.

Edhe në situata më të zakonshme, njerëzit tregojnë konsideratë për të tjerët. Një studim i vitit 2019 zbuloi se në 38 nga 40 vende, kuleta e humbur kishte më shumë gjasa të kthehej nëse përmbante pak para sesa fare, dhe akoma më shumë gjasa nëse kishte shumë para. Kjo ndoshta sepse gjetësit kuptonin se humbja do ta dëmtonte më shumë të zotin e kuletës.

Në një tjetër eksperiment (2023), 200 persona nga shtatë vende u pajisën me 10,000 dollarë amerikanë pa kushte të rrepta. Ata shpenzuan mbi 4700 dollarë për të tjerët dhe dhuruan 1700 dollarë për bamirësi.

Po ndryshimet me kalimin e kohës? Mund të mendohet se njerëzit 50 apo 100 vite më parë silleshin më moralisht. Nuk ka shumë studime afatgjata, por një kërkim tregoi se amerikanët u bënë pak më bashkëpunues nga vitet 1950 deri në vitet 2010 kur ndërvepronin me të panjohur.

Pse vazhdojnë keqperceptimet

Pse shumë njerëz ende besojnë se shoqëria është në rënie morale? Një arsye është se mediat fokusohen më shumë te ngjarjet negative. Lajmet negative përhapen edhe më shpejt në rrjetet sociale. Për shembull, shumë studime kanë vënë re se gjatë fatkeqësive natyrore, mediat raportojnë panik dhe mizori, edhe pse njerëzit zakonisht bashkëpunojnë dhe ndihmojnë njëri-tjetrin.

Gjithashtu, njerëzit me pikëpamje politike më ekstreme, si majtas ashtu edhe djathtas, kanë më shumë gjasa të postojnë online, ashtu si edhe bot-et nga Rusia apo vende të tjera. Pra, ajo që shohim në rrjetet sociale nuk përfaqëson popullsinë në tërësi.

Sigurisht, kjo nuk mohon faktin se një pakicë njerëzish mund të shkaktojë dëme serioze, apo se disa aspekte të jetës publike, si abuzimi online ndaj fëmijëve, mund të jenë duke u përkeqësuar. Por këto nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht sjelljen apo vlerat e personit mesatar.

Është e rëndësishme sepse pesimizmi i tepruar ndikon te sjellja jonë. Njerëzit që besojnë gabimisht se të tjerët janë më egoistë dhe më pak të dhembshur kanë më pak gjasa të bëhen vullnetarë apo të votojnë. Kjo është e kuptueshme: pse të investosh kohë te njerëz që mendon se nuk do ta kthejnë kurrë nderin?

Shumë eksperimente tregojnë se kur njerëzve u tregohet se të tjerët ndajnë vlera dhe besime të ngjashme me të tyret, ata bëhen më besues dhe më shpresëplotë për të ardhmen. Bisedat me të tjerët, miq, të njohur apo edhe të panjohur, na ndihmojnë të kuptojmë se shumica e njerëzve janë miqësorë dhe na bëjnë të ndihemi më mirë.

Vullnetarizmi, pjesëmarrja në grupe lokale apo evente komunitare janë ide të mira, sepse ndihma ndaj të tjerëve na bën të ndihemi më mirë. Edhe leximi i lajmeve pozitive apo përqendrimi te mirësia e njerëzve mund të përmirësojë këndvështrimin tonë.

Shkurtimisht, provat sugjerojnë se rënia morale nuk po ndodh, edhe pse ka disa shembuj të sjelljes së keqe që janë në rritje. Nëse të gjithë do të ndalonim së foluri me të tjerët duke supozuar se do të na dëmtonin, apo do të refuzonim të bënim diçka më shumë për njëri-tjetrin, atëherë rrezikojmë të bëhemi më egoistë dhe rënia do të bëhej reale. Fatmirësisht, si shoqëri, ne mund të influencojmë vetë fatin tonë. / The Conversation – Syri.net