Pse gratë në Spartë bënin mësime lakuriq (ndërsa burrat i shikonin)

Nga Harry Sidebottom

Spartanët zënë një vend të veçantë në imagjinatën moderne. Ata shpesh përfytyrohen si luftëtarë shumë të fortë, të disiplinuar dhe trima, thuajse legjendarë. Megjithatë, sipas historianit Andrew Bayliss, realiteti i Spartës është shumë më i ndërlikuar dhe më i vështirë për t’u kuptuar. Kjo sepse shumica e burimeve të lashta për Spartën janë shkruar nga grekë të tjerë, sidomos athinas, dhe jo nga vetë spartanët, të cilët ishin shumë hermetikë për jetën e tyre.

Sparta nuk ka qenë gjithmonë një superfuqi. Ajo u bë e tillë pasi pushtoi rajonin fqinj të Mesenisë rreth shekullit VII para Krishtit. Ky pushtim i dha Spartës shumë më tepër tokë se qytetet e tjera greke. Më e rëndësishmja ishte se mesenianët u kthyen në helotë, pra njerëz të detyruar të punonin tokën për spartanët. Në praktikë, ata ishin më shumë skllevër sesa fshatarë të lirë.

Falë punës së helotëve, spartanët nuk kishin nevojë të punonin. Kjo u lejoi atyre të krijonin një sistem shumë të ashpër edukimi shtetëror, të quajtur agoge, dhe të përqendroheshin vetëm te lufta. Qëllimi i shoqërisë spartane ishte të krijonte luftëtarë profesionistë. Një histori e famshme tregon se mbreti Agesilaus u tregoi aleatëve se spartanët ishin ushtarë të vërtetë, ndërsa të tjerët ishin zejtarë e tregtarë.

Gratë spartane dukeshin shumë të pazakonta për grekët e tjerë. Ato flisnin hapur, madje qortonin burrat në publik nëse i konsideronin frikacakë. Ato kishin të drejtë të zotëronin tokë dhe pasuri, gjë shumë e rrallë në Greqinë e lashtë. Disa gra të pasura madje merrnin pjesë në Lojërat Olimpike përmes karrocave të tyre.

Megjithatë, siç shpjegon Bayliss, kjo nuk do të thotë se gratë spartane ishin të lira sipas kuptimit modern. Roli i tyre kryesor ishte të lindnin dhe të rritnin luftëtarë për shtetin. Edhe ato ndiqnin një formë të agoges, që synonte t’i bënte të forta dhe të shëndetshme për lindje. Ky edukim ishte i detyrueshëm.

Sipas disa burimeve të mëvonshme, disa ushtrime për vajzat bëheshin lakuriq, ndërsa burrat i shikonin. Historiani Plutarku thoshte se kjo kishte për qëllim t’i nxiste burrat të martoheshin nga dëshira fizike. Ka edhe raste ku një burrë spartan “ia huazonte” gruan e tij një qytetari tjetër për të lindur fëmijë të fortë. Nuk ka asnjë dëshmi që gratë kishin ndonjë zë në këto vendime.

Edhe pse ushtria e Spartës ishte shumë e fuqishme, shteti kishte probleme serioze që nga fillimi. Sparta kishte dy mbretër njëkohësisht, nga dy familje të ndryshme, të cilët shpesh grindeshin. Për më tepër, drejtuesit kryesorë politikë, eforët, ndryshonin çdo vit. Kjo e bënte të pamundur një strategji afatgjatë.

Sparta nuk arriti kurrë të sundonte plotësisht rajonin e saj. Qyteti i Argosit mbeti gjithmonë një rival i fortë. Prania e helotëve ishte gjithashtu një rrezik i vazhdueshëm, sepse ata e urrenin sundimin spartan dhe mund të rebeloheshin në çdo moment. Kjo krijonte dilema: a duhej Sparta të zgjeronte perandorinë, apo të mbante ushtrinë në shtëpi për të kontrolluar helotët?

Problemi më i madh i Spartës ishte numri gjithnjë e në rënie i qytetarëve të plotë. Ishte shumë e lehtë të humbje shtetësinë, ndërsa shumë pak njerëz të rinj pranoheshin. Me kalimin e kohës, numri i luftëtarëve ra ndjeshëm: nga rreth 9000 fillimisht, në më pak se 1000 në shekullin IV para Krishtit.

Një tjetër problem ishte trashëgimia e barabartë. Tokat ndaheshin mes fëmijëve dhe shpesh nuk mjaftonin për të ruajtur statusin e qytetarit. Kur më në fund mesenianët u çliruan në vitin 369 para Krishtit, Sparta humbi bazën e saj ekonomike dhe ra si fuqi e madhe.

Në kohën romake, Sparta ishte kthyer thjesht në një atraksion turistik, një hije e lavdisë së dikurshme. Libri i Bayliss-it ofron një histori të qartë dhe të lexueshme të këtij shteti të famshëm, duke treguar se pas mitit të Spartës fshihej një shoqëri e ashpër, e pabarabartë dhe në fund e paqëndrueshme.