Telefonat e hakuar dhe mbikëqyrja përmes Wi-Fi-t kanë zëvendësuar spiunët e Luftës së Ftohtë në deluzionet e njerëzve me skizofreni

Nga Alaina Vandervoort Burns

Një grua e re fillon të dyshojë për telefonin e saj. Ajo vëren se ai shfaq rrjete Wi-Fi që nuk i njeh dhe se fotot te kontaktet ndryshojnë në mënyrë të çuditshme në kohë të rastësishme. Një ditë përpiqet të bëjë një telefonatë, por dëgjon vetëm zhurmë në linjë. Fillon të mendojë se dikush, ose një organizatë e tërë, ia ka hakuar telefonin ose i ka instaluar programe spiunimi, dhe pyet veten për çfarë krimi po e akuzojnë.

Kamerat e integruara në laptopë, rrjetet Wi-Fi të panjohura, reklamat e synuara në motorët e kërkimit dhe algoritmet e personalizuara në rrjetet sociale: shumica e njerëzve janë mësuar t’i pranojnë dhe t’i injorojnë këto veçori dhe probleme të kontaktit të përditshëm me internetin dhe pajisjet si telefonat dhe kompjuterët. Por për njerëzit me sëmundje të rënda mendore, teknologjitë e reja janë terren i përshtatshëm për lindjen e ideve të rreme që, me kalimin e kohës, mund të çojnë në shkëputje nga realiteti.

Psikiatër si unë ndihmojnë njerëzit që shqetësohen nga mendimet, sjelljet ose gjendjet e tyre emocionale. Prej 10 vitesh kam punuar ngushtë me njerëz që kanë skizofreni.

Skizofrenia, që ndonjëherë quhet edhe çrregullim i mendimit, është një gjendje kronike ku ndryshimet në funksionimin e trurit ndryshojnë mënyrën se si njeriu e percepton botën. Njerëzit me skizofreni mund të bëhen tepër të ndjeshëm ndaj mjedisit, duke i interpretuar shpesh gjërat që shohin ose dëgjojnë si armiqësore dhe të drejtuara kundër tyre, edhe kur nuk ka rrezik real.

Me kalimin e kohës, njerëzit me skizofreni mund të zhvillojnë deluzione: besime që mbahen plotësisht, edhe pse nuk bazohen në realitet dhe edhe kur ka prova që i kundërshtojnë.

Meqë teknologjia dhe interneti janë bërë pjesë thelbësore e jetës së përditshme, nuk është çudi që njerëzit me skizofreni i kanë përfshirë teknologjitë e reja në deluzionet e tyre. Në kërkimin tim të fundit, unë dhe kolegët e mi u përpoqëm të kuptonim se si teknologjia moderne ndikon në përmbajtjen e deluzioneve sot.

Tema të vjetra deluzionale, të shprehura në mënyra të reja

Shumica e deluzioneve janë persekutuese, që do të thotë se personi beson se po e vëzhgojnë, e ndjekin ose e monitorojnë. Forma të tjera përfshijnë besimin se një person ka fuqi të veçanta, po kontrollohet nga forca të jashtme, ose se bashkëshorti është i pabesë, edhe kur nuk është.

Kërkimet e mëparshme kanë treguar se këto tema janë të qëndrueshme te njerëzit me skizofreni, por konteksti shoqëror dhe politik ku jeton një person ndikon në mënyrën se si ato shprehen.

Për shembull, amerikanët që jetonin gjatë Luftës së Dytë Botërore zhvillonin deluzione persekutuese që lidheshin me gjermanët, ndërsa ata gjatë Luftës së Ftohtë përqendroheshin te komunistët. Njerëzit me çrregullime të mendimit kanë përfshirë edhe ngjarje të rëndësishme si rënia e Murit të Berlinit apo gjyqi i O.J. Simpson-it në deluzionet e tyre.

Tri dekadat e fundit kanë sjellë përparime të jashtëzakonshme teknologjike dhe akses të lehtë në internet. Si janë “ripaketuar” këto tema të vjetra dhe si shprehen ato në epokën digjitale?

Për këtë studim, unë dhe kolegët e mi shqyrtuam dosjet mjekësore të 228 personave me çrregullime të mendimit që morën pjesë në një program të specializuar ditor trajtimi nga viti 2016 deri në 2024.

Identifikuam çdo përmendje të përmbajtjes deluzionale dhe shqyrtuam mënyrat se si këto besime përfshinin teknologjinë e re. Analizuam gjithashtu nëse disa persona kishin më shumë gjasa të shprehnin deluzione të lidhura me teknologjinë, apo nëse frekuenca e tyre ndryshonte me kalimin e kohës.

Deluzione persekutimi përmes teknologjisë së zakonshme

Mbi gjysmën e pjesëmarrësve në studim përmendën teknologjinë e re ose internetin kur përshkruanin deluzionet e tyre. Më shpesh, njerëzit ndiheshin të persekutuar përmes pajisjeve elektronike, se rrjetet Wi-Fi, kompjuterët ose telefonat e tyre ishin hakuar ose kishin pajisje gjurmimi të instaluara. Një person raportoi se besonte që fqinjët kishin akses në rrjetin e tij Wi-Fi dhe po monitoronin aktivitetet e tij, ndërsa një tjetër kishte frikë se anëtarët e familjes i kishin vendosur pajisje gjurmimi në telefon.

Rreth një e katërta e pjesëmarrësve raportuan deluzione që lidhen me rrjetet sociale. Për shembull, disa besonin se personazhe të famshëm po komunikonin drejtpërdrejt me ta përmes postimeve, se po merrnin mesazhe të koduara përmes listave muzikore të sugjeruara, ose se algoritmet e rrjeteve sociale ishin të lidhura drejtpërdrejt me mendimet e tyre.

Disa pjesëmarrës ndiheshin të monitoruar përmes kamerave ose mikrofonëve të fshehtë, të instaluar në shtëpitë e tyre ose edhe në trupin e tyre. Disa raportuan të ashtuquajturin “deluzioni i Truman Show”, besimin se jeta e tyre është e inskenuar dhe e regjistruar, dhe se aktivitetet e përditshme transmetohen si një reality show.

Me çdo vit që kalon në shekullin e 21-të, gjetëm se pjesëmarrësit kishin gjithnjë e më shumë gjasa të shprehnin deluzione të lidhura me teknologjinë.

Zgjerimi i kufijve të realitetit të dikurshëm

Studimi ynë konfirmon se temat e zakonshme deluzionale, si persekutimi, janë ripaketuar për epokën digjitale. Interesante është se njerëzit shpesh përshkruanin frikëra që bazoheshin në keqkuptime rreth mënyrës se si funksionon, ose dështon, teknologjia. Një ruter Wi-Fi që duhej rindezur, një aplikacion i njohur me logo të re, ose mesazhe që zhdukeshin me kalimin e kohës, të gjitha bëheshin arsye për dyshim.

Çështja më e vështirë për mua si psikiatër është se si mund ta dallojmë besimin deluzional nga realiteti, kur gjëra që nuk do t’i kishim imagjinuar as 10 vite më parë sot janë të zakonshme. Edhe pse algoritmet e rrjeteve sociale aktualisht nuk janë të lidhura me mendimet tona, a është vërtet aq e pamundur të imagjinohet që pas pak vitesh mund të jenë?

Duke pasur parasysh përparimet e fundit në inteligjencën artificiale, perceptimi ynë i përbashkët i realitetit ka gjasa të shtrembërohet edhe më shumë në vitet që vijnë. Të gjithë do të duhet të gjejmë mënyra për t’u ankoruar te një e vërtetë e përbashkët dhe për të përcaktuar se çfarë është reale, dhe çfarë nuk është. /The Conversation – Syri.net