New York Times: Edi Rama po i dorëzon qeverisjen e Shqipërisë një algoritmi

Nga Eric Schmidt dhe Andrew Sorota - NYT

Shqipëria është vendi i parë që ka bërë një hap të vërtetë drejt "algokracisë", pra, drejt qeverisjes nga algoritmet. Në shtator, kryeministri njoftoi se të gjitha vendimet për zgjedhjen e kompanive private që do t'i ofrojnë mallra dhe shërbime qeverisë shqiptare, me një vlerë mbi 1 miliard dollarë në vit, do të merren nga një sistem inteligjent i quajtur Diella. Shqipëria ka pasur prej vitesh probleme me korrupsionin, sidomos në këtë fushë, nSdaj mendohet se Diella, si sistem i paanshëm dhe i saktë, mund të jetë zgjidhja.

Është një tundim i madh: kur sistemet demokratike dështojnë, zëvendësoji thjesht me ato algoritmike. Por ky është një reagim i gabuar. Algoritmet mund ta bëjnë punën më të shpejtë e më efikase, por nuk mund të zgjedhin mes vlerave që përplasen me njëra-tjetrën, pikërisht ato zgjedhje që janë në thelb të politikës demokratike. Pa transparencë mbi mënyrën se si Diella arrin në përfundimet e saj dhe pa mënyra për të kundërshtuar vendimet e saj, qytetarët do të ndihen që u është bërë padrejtësi dhe s'do të kenë asnjë mundësi për t'u ankuar.

Në vend që të zëvendësojmë demokracinë me IA, duhet ta përdorim IA-në për ta ringjallur demokracinë, ta bëjmë më të përgjegjshme, më gjithëpërfshirëse dhe më të denjë për besimin publik. Fatkeqësisht, kjo nuk është rruga në të cilën ndodhemi aktualisht. Shumica e të rriturve në 12 vende me të ardhura të larta shprehen të pakënaqur me mënyrën se si funksionon demokracia e tyre. Kjo pakënaqësi manifestohet në porta që digjen, vitrina të thyera dhe rrugë të mbushura me gaz lotsjellës, një cikël pa fund protestash kundër qeverive që perceptohen si të shkëputura nga populli, joefikase dhe të korruptuara.

Ndërkohë, sistemet e IA-së po përmirësohen me shpejtësi. Ne tashmë kemi modele që e tejkalojnë performancën njerëzore në fusha si gjeometria dhe imazheria mjekësore. Publiku po bëhet gjithashtu më i familjarizuar me këtë teknologji (edhe pse amerikanët e përdorin dukshëm më pak se shumë vende të tjera, veçanërisht Kina). Ndoshta nuk është për t'u habitur që njerëzit në mbarë botën tashmë kanë më shumë besim tek sistemet e reja të IA-së sesa tek ato demokratike. Tre sondazhe të zhvilluara nga Collective Intelligence Project midis marsit dhe gushtit 2025 gjetën vazhdimisht se njerëzit besonin se chatbot-et e IA-së mund të merrnin vendime më të mira në emër të tyre sesa përfaqësuesit e zgjedhur.

Ky model është po aq i vjetër sa politika vetë: kur demokracia nuk arrin të japë rezultate, njerëzit i drejtohen "të fortëve", autoritarëve dhe tani algoritmeve, duke kërkuar kompetencë në vend të kaosit. Por zëvendësimi i debatit demokratik me efikasitet algoritmik nuk e zgjidh krizën themelore. Ai thjesht zëvendëson një formë të largësisë mes njerëzve dhe pushtetit me një tjetër. Kur algoritmet përcaktojnë, për shembull, shpërndarjen e buxhetit apo përfitimet publike pa asnjë shpjegim dhe pa asnjë të drejtë ankese, rezultati është i njëjtë me zhgënjimin që ndiejmë nga institucionet e largëta dhe të pandjeshme, përveç se tani nuk ka askënd për t'u mbajtur përgjegjës. Me dinjitetin njerëzor të lënë në harresë, përçarjet thellohen dhe besimi gërryhet më tej.

Këto probleme shtohen mbi rreziqet që IA-ja tashmë paraqet. Algoritmet e sotme të fuqizuara nga IA-ja janë ndërtuar kryesisht mbi modele biznesi ku konflikti gjeneron fitime. Meqë zemërimi i mban njerëzit aktivë në platforma, sistemet e renditjes nxjerrin në pah përmbajtjet më përçarëse, duke fragmentuar debatin publik dhe duke na mbyllur në "dhoma jehone" që e bëjnë konsensusin të duket i pamundur. Ndërsa sistemet e IA-së bëhen më të fuqishme dhe më të afta për manipulim ideologjik, këto kërcënime do të thellohen edhe më shumë.

Për të shpëtuar demokracinë, Amerika ka nevojë për një rrugë tjetër: një rrugë që e përdor IA-në për t'u dhënë njerëzve më shumë zë në politikat publike dhe për të arritur rezultate më të mira. IA-ja mund t'i bëjë qeveritë më efektive, të shkurtojë burokracinë, të përmirësojë shërbimet publike dhe të hapë procesin e vendimmarrjes për qytetarët.

Në Tajvan, platforma vTaiwan ka kaluar mbi një dekadë duke treguar se si IA-ja mund të forcojë, dhe jo të zëvendësojë, debatin demokratik. Kur Uber mbërriti në Tajvan në vitin 2013, shpërtheu i njëjti konflikt që u pa në shumë qytete të botës: shoferët e taksive kundër pasagjerëve, bizneset tradicionale kundër risive, rregullimi kundër risisë. Në vend që zërat më të fortë të dominonin apo që lobistët dhe burokratët të vendosnin pas dyerve të mbyllura, Tajvani përdori mjete të fuqizuara nga IA-ja për të lehtësuar një formë të debatit masiv.

Mijëra qytetarë paraqitën deklaratat e tyre në vTaiwan dhe votuan për propozimet e të tjerëve. IA-ja nuk mori vendime; ajo hartoi panoramën e opinionit publik, duke nxjerrë në pah propozimet që bashkonin njerëzit në vend që t'i ndanin. Rezultati ishte legjislacion i bazuar në inteligjencën kolektive. Në rastin e Uber-it, kjo nënkuptonte që shërbimi mund të vazhdonte të funksiononte për sa kohë që shoferët ishin të siguruar, të licencuar profesionalisht dhe nuk ofronin çmime më të ulëta se taksitë. Tajvani ka përdorur që atëherë versione të ngjashme të këtij modeli për dhjetëra sfida të tjera politike, duke forcuar besimin e qytetarëve dhe duke treguar se IA-ja mund të shërbejë si infrastrukturë për arsyetim demokratik në shkallë të gjerë.

Demokracia ka qenë gjithmonë e kufizuar nga logjistika: nuk mund të fusësh miliona njerëz në një dhomë, nuk mund t'u japësh të gjithëve fjalën, nuk mund të përpunosh kaq shumë mendime. IA-ja mund t'i heqë shumë nga këto kufizime duke përmbledhur mijëra komente publike, duke identifikuar shqetësimet e përbashkëta dhe duke ndihmuar politikëbërësit të kuptojnë prioritetet e qytetarëve. Ajo mund ta bëjë tekstin ligjor të kuptueshëm për qytetarët e zakonshëm, të shpjegojë kompromiset me gjuhë të thjeshtë dhe t'u ndihmojë njerëzve të artikulojnë më qartë qëndrimet e tyre. Madje mund të zgjerojë debatin përtej kufijve dhe gjuhëve, duke e bërë bashkëpunimin global të mundur në mënyra që dikur ishin të paimagjinueshme.

Por kjo dritare mundësish nuk do të qëndrojë e hapur përgjithmonë. Çdo muaj që demokracitë mbeten jofunksionale ndërkohë që aftësitë e IA-së përparojnë, algokracia bëhet më tërheqëse. Ende mbetet për t'u parë nëse Diella do të arrijë të çrrënjosë korrupsionin në Shqipëri apo thjesht do të shtojë një tjetër shtresë mjegullnaje në qeverisje. Por ajo me siguri do të tërheqë imitues, veçanërisht në vende ku korrupsioni është endemik dhe institucionet janë të dobëta.

E ardhmja e demokracisë nuk kërkon të refuzojmë IA-në. Përkundrazi, ne kemi nevojë për IA-në për ta bërë demokracinë funksionale në shekullin XXI. Por duhet të jemi të kujdesshëm për atë që i kërkojmë IA-së të bëjë: jo të vendosë për ne, por të na ndihmojë të qeverisim veten më mirë. / NYT - Syri.net

Eric Schmidt është ish-drejtor ekzekutiv dhe kryetar i Google. Andrew Sorota është drejtori i kërkimeve të z. Schmidt.