Fotot që tregojnë pse delfinët rozë janë ‘hajdutët e mëdhenj’ të Amazonës

Në vitin 2023, ndërsa Dielli po perëndonte, fotografi Thomas Peschak hyri në ujërat e zeza të lumit Rio Negro në Amazonën braziliane. Me kamerën në dorë, ai priti momentin e përsosur për të kapur një hajdut në flagrancë. Ndërsa peshkatarët hidhnin rrjetat e tyre në lumë, papritmas një formë e hijshme rozë doli nga thellësitë, duke notuar drejt peshkut të bllokuar. Peschak mbajti frymën nën ujë dhe filloi të fotografonte. Duke lëvizur shpejt, krijesa - një delfin rozë i lumit Amazonian - hapi vrima në rrjetë dhe vodhi një peshk-mustak.

«Ata janë shumë të shkathët dhe mund të manovrojnë me një mjeshtëri të jashtëzakonshme rreth këtyre rrjetave nën ujë», thotë Peschak. «Ata janë hajdutë të shkëlqyer!»

Në atë kohë, Peschak e dinte se po dokumentonte diçka që askush tjetër nuk kishte arritur ta kapte në kamera. Këta delfinë kanë mësuar t’i shoqërojnë rrjetat dhe tingujt e anijeve të peshkimit me një vakt të lehtë. Peschak është fotografi i parë që dokumenton këtë sjellje nën ujë .

Mungesa e informacionit të saktë se ku mund të gjenden këto kafshë dhe dukshmëria e dobët në ujërat me baltë të lumenjve të Amazonës ishin sfida të mëdha, thotë ai. Por Peschak, i cili ka punuar si fotograf detar për më shumë se 20 vjet, u mbështet në ekspertizën e tij në dokumentimin e oqeanit. "Në shumicën e këtyre lumenjve në Amazonë, askush nuk është zhytur më parë për të fotografuar", thotë ai. "Nuk ka hartë, as përshkrim. Në thelb duhet të shkosh nën ujë dhe t'i kuptosh gjërat vetë."

Amazonë e patreguar

Ndërsa liderët globalë mblidhen në qytetin brazilian të Amazonës, Belém, për COP, Konferencën e OKB-së për Ndryshimet Klimatike, ne po organizojmë një seri speciale që eksploron misteret e këtij rajoni ikonik në vende të ndryshme.

Fotot i siguruan atij nga çmimin e fotoreporterit të historisë, në çmimin prestigjioz të Fotografit të Vitit të Jetës së Egër në vitin 2024.

I njohur në vend si boto në portugalisht dhe bufeo në spanjisht, delfini rozë i lumit është një pamje e çuditshme. Me kokën e tij në formë shalqiri, lëkurën me ngjyrë rozë dhe hundën e hollë me njëqind dhëmbë, është delfini më i madh i ujërave të ëmbla në botë, duke u rritur deri në 2.5 m (8.2 ft) i gjatë dhe duke peshuar deri në 200 kg (440 lbs). Katër lloje delfinësh rozë të lumit jetojnë në pellgun e lumit Amazon. Të gjithë janë të rrezikuar, duke u përballur me rënie të ndjeshme të popullatës në dekadat e fundit për shkak të gjuetisë, ngecjes në rrjetat e peshkimit, ndotjes dhe thatësirave.

Ashtu si speciet e tjera të delfinëve, ata përdorin ekolokacionin për të "parë" duke lëshuar klithma dhe duke interpretuar jehonat që kthehen. Por gunga në majë të ballit të tyre, e quajtur "shalpër", shërben si një ndihmë shtesë në lundrimin në mjedisin e tyre të errët, duke funksionuar si një amplifikator për zërin dhe duke i ndihmuar ata të krijojnë një hartë mendore të ujit, pengesave të tij dhe presë.

Forma e pazakontë e trupit, aftësitë dhe inteligjenca e delfinëve kanë kontribuar në folklorin e pasur rreth tyre. Shumë grupe indigjene dhe komunitete lumenjsh në të gjithë pyllin tropikal të Amazonës, ndajnë histori për boto-t që jetojnë në një botë nënujore me qytete të gjera thellë brenda lumenjve. Tregime të tjera, më pak simpatike ndaj kafshës, pohojnë se delfinët mund të transformohen në njerëz. Natën, ata shfaqen në fshatra të maskuar si burra të zbehtë që joshin dhe rrëmbejnë gra të reja.

Sipas Peschak, reputacioni i një hajduti, qoftë i grave apo i peshqve, ia ka vështirësuar jetën delfinit rozë të lumit. Ndërsa nderohen dhe respektohen nga komunitetet indigjene, delfinët ndonjëherë frikësohen nga disa njerëz për fuqitë e tyre magjike dhe shpesh konsiderohen armiq nga peshkatarët, thotë ai. Kjo ndodh sepse delfinët vjedhin rregullisht ‘ushqimin’ e peshkatarëve dhe dëmtojnë pajisjet e tyre, duke e bërë të zakonshme që peshkatarët të gjuajnë, lëndojnë dhe vrasin qëllimisht këto kafshë. 

"Ka komunitete ku peshkatarët në fakt i vrasin këta delfinë për hakmarrje", thotë Peschak, i cili i fotografoi këto kafshë gjatë një ekspedite dyvjeçare të National Geographic për të studiuar dhe dokumentuar pellgun e lumit Amazon. Ai shoqëroi disa shkencëtarë që udhëtuan nga Andet Peruviane, burimi i lumit Amazon, deri në Oqeanin Atlantik.

Gjatë udhëtimit të tij, Peschak dëshmoi disa kërcënime ndaj delfinëve, duke përfshirë tërbimin e peshkatarëve kundër kafshëve dhe kapjet aksidentale. Edhe kur delfinët nuk sulmohen qëllimisht, afërsia e tyre me peshkatarët mund të jetë e rrezikshme, thotë ai. Disa kafshë përfundojnë të lënduara nga helikat e anijeve, ndërsa të tjera ngatërrohen në rrjeta dhe mbyten, shton ai.

"Rrjetat janë shqetësimi ynë kryesor", thotë biologu detar Fernando Trujillo, i cili ka kaluar më shumë se 30 vjet duke studiuar delfinët e lumenjve të Amerikës së Jugut dhe ka shoqëruar Peschak në ekspeditë. "Çdo vit, vetëm në një zonë të vogël në Kolumbi, kemi më shumë se 700 delfinë që vdesin për shkak të rrjetave", thotë Trujillo, i cili është anëtar i Akademisë Kolumbiane të Shkencave të Sakta, Fizike dhe Natyrore. 

Në vitin 1993, Trujillo themeloi Fondacionin Omacha, një organizatë jofitimprurëse e dedikuar për studimin dhe mbrojtjen e pellgut të Amazonës dhe specieve të tij të larmishme, duke përfshirë delfinët e lumenjve. Së bashku me organizata të tjera jofitimprurëse dhe institucione kërkimore, Fondacioni Omacha është pjesë e Iniciativës së Delfinëve të Lumenjve të Amerikës Jugore ( SARDI), një përpjekje bashkëpunuese rajonale që promovon ruajtjen e këtyre kafshëve. Që nga viti 2017, konsorciumi ka anketuar mbi 90,000 milje (144,840 km) lumenj në shtatë vende.

Në partneritet me peshkatarët dhe komunitetet lokale, ekipi i Trujillo-s po kryen vlerësime shëndetësore të delfinëve të lumenjve në Ekuador, Peru, Kolumbi dhe Brazil. Në më pak se 15 minuta, ata kapin delfinët dhe i zhvendosin në një rrogoz druri në breg, ku i peshojnë dhe i matin, mbledhin mostra gjaku për analiza dhe ndonjëherë kryejnë skanime me ultratinguj për të kontrolluar shtatzëninë dhe për t'i etiketuar ata me pajisje gjurmimi GPS.

Ekipi ka zbuluar se shumë delfinë janë të kontaminuar me mikroplastikë dhe merkur, i cili përdoret në minierat e paligjshme të arit në Amazonë, shpjegon Trujillo. Në Brazil, ata kanë parë shumë kafshë me probleme me mushkëritë për shkak të zjarreve në rritje në pyllin tropikal, shpesh të ndezura nga fermerët për të hapur hapësirë ​​për bagëtinë dhe plantacionet.

Këto kafshë, thotë Trujillo, janë një tregues thelbësor i shëndetit të lumit, duke reflektuar kërcënime që mund të jenë gjithashtu një barrë për shëndetin e njeriut. Ashtu si një kanarinë në një minierë qymyri, delfinët janë shpesh të parët që ndiejnë ndikimin e çdo çekuilibri në lumenj, siç janë ndotja, temperaturat më të larta të ujit dhe rënia e peshkimit. Po kështu, nëse ekosistemi i lumit është i shëndetshëm, të tillë do të jenë edhe delfinët që jetojnë në të. "Delfinët janë rojet e lumenjve", thotë ai. "Duke bërë të gjitha këto vlerësime, ne mund të kuptojmë nëse lumi është i shëndetshëm apo jo, dhe çfarë duhet të bëjmë për këtë." 

Një tjetër kërcënim i menjëhershëm me të cilin përballen delfinët dhe njerëzit njësoj, është ndryshimi i klimës. Në vitin 2023, një thatësirë ​​rekord vrau mbi 130 delfinë rozë të lumit në Brazil. Shumë prej tyre vdiqën sepse u bllokuan në ujëra të cekëta, që tejkaluan 40 gradë Celsius.

Duke përfshirë vendasit në përpjekjet për ruajtjen e natyrës, Trujillo po përpiqet të krijojë një imazh më pozitiv të këtyre krijesave brenda komuniteteve të Amazonës, veçanërisht midis peshkatarëve. Organizata e tij u ka mësuar peshkatarëve rëndësinë e mbrojtjes së delfinëve, duke i trajnuar ata se si t'i lirojnë dhe shpëtojnë në mënyrë të sigurt kafshët e ngatërruara dhe duke zhvilluar protokolle se si t'i shpëtojnë kafshët gjatë thatësirave të mëdha.

Gradualisht, projekti po ndryshon perceptimet. "Tani peshkatarët kanë një pikëpamje tjetër", thotë Trujillo. "Ata thonë: 'Po, delfinët janë si ne. Edhe ata janë peshkatarë, ndajnë të njëjtin lumë dhe të njëjtat probleme me ne.'"

Ekipi i Trujillo-s po trajnon gjithashtu vendasit që të punojnë si guidë të përgjegjshëm për vëzhgimin e delfinëve, duke u ofruar atyre një alternativë të qëndrueshme ekonomike ndaj peshkimit. Ata mësojnë të mbajnë një distancë të sigurt nga kafshët kur sjellin turistë, ndërkohë që ndajnë edhe pikëpamjet dhe njohuritë e tyre kulturore rreth këtyre gjitarëve.

Romani Peña Gómez, një anëtar i grupit indigjen Tikuna në Puerto Nariño, Kolumbi, është trajnuar nga Omacha për të kryer anketa shëndetësore dhe për të punuar si udhërrëfyes. Ai u rrit duke dëgjuar gjyshen e tij që tregonte histori për delfinët e lumit. Gjyshja e tij dhe pleq të tjerë performonin këngë dhe valle, ndërsa mbanin maska ​​rozë që imitonin kokat e tyre. "Për ne si popuj indigjenë, delfinët janë gëzimi i lumit", thotë Gómez.

Gómez iu bashkua projektit nga dashuria për këta gjitarë, i vetëdijshëm për dhunën e shkaktuar nga disa peshkatarë, por i pavetëdijshëm për kërcënimet e tjera ndaj shëndetit të tyre. "Ajo që ndryshoi perspektivën time ishte të kuptoja se delfinët, përveçse janë kafshë karizmatike, janë tregues të shëndetit të lumit", thotë ai. "Mbrojtja e tyre do të thotë të kujdesemi për mjedisin tonë. Ata janë mbrojtësit e lumenjve." 

Në Brazil, studiuesit kanë punuar gjithashtu me peshkatarë, duke testuar strategji për të parandaluar që delfinët të mbeten të bllokuar në rrjetat e tyre. Biologia Mariana Paschoalini Frias, koordinatore e SARDI-t dhe analiste e ruajtjes në Fondin Botëror për Natyrën (WWF), po përdor "pingers", pajisje të vogla në formë bananeje që lëshojnë tinguj me frekuencë të lartë nën ujë dhe që mund të ngjiten në rrjetat e peshkimit për t'i trembur kafshët. 

«Shpesh, peshqit janë ushqimi i vetëm që kanë këto familje», thotë Frias. «Po përpiqemi të krijojmë një bashkëpunim që mund t’u sjellë dobi si peshkatarëve, ashtu edhe delfinëve».

Në Tapajós, një degë e lumit Amazon, përdorimi i këtij mjeti ka zvogëluar dëmin që delfinët u shkaktojnë rrjetave të peshkimit me rreth 40%, duke gjeneruar një rritje të kapjeve dhe të ardhurave për komunitetet, sipas Frias.

Elias Correia da Silva, një peshkatar 52-vjeçar që jeton pranë brigjeve të lumit Tapajós, është provë e gjallë se kjo përpjekje po ndryshon pikëpamjet e vendasve për delfinët. "Para projektit, ne nuk i konsideronim delfinët si miqtë tanë dhe nuk i pëlqenim, sepse na shkatërronin pajisjet dhe na hanin peshqit", thotë ai. "Por sot po bëjmë çmos për të shmangur konfliktin, në mënyrë që ne të kemi ushqimin tonë dhe delfinët të kenë të tyren. Në këtë mënyrë, të gjithë mund të bashkëjetojmë në harmoni."

Në fund të fundit, thotë Frias, e ardhmja e delfinëve të lumenjve varet nga vullneti kolektiv i komuniteteve që ndajnë habitatin e tyre. Kur vendasit përfshihen dhe nevojat e tyre trajtohen, ata bëhen aleatë të fortë në ruajtje, thotë ajo. "Ne mund të ndërtojmë një të ardhme të qëndrueshme për Amazonën vetëm nëse banorët e saj udhëheqin." 

Sa i përket Peschak, ai shpreson që fotot e tij të delfinëve do të ndihmojnë në rritjen e ndërgjegjësimit për gjendjen e lumit Amazon dhe të pyllit tropikal njësoj. "Delfinët rozë të lumit janë një specie kryesore interesante", thotë ai. "Ata përfaqësojnë sistemin më të larmishëm të ujërave të ëmbla në planetin tonë. Pra, ata janë një mjet shumë i fuqishëm për të treguar histori për të bindur njerëzit se sa i brishtë, i rëndësishëm dhe madhështor është në të vërtetë biodiversiteti i pellgut të lumit Amazon./ BBC.