50 vjet më parë, gratë e Islandës morën një ditë pushim dhe frymëzuan botën

Mëngjesi i 24 tetorit 1975 nisi ndryshe nga zakonisht për 90 për qind të grave në Islandë. Për herë të parë, ato nuk u ngutën të përgatisnin mëngjesin apo të përgatitnin fëmijët për në shkollë. Edhe 60 për qind e grave që punonin jashtë shtëpisë nuk do të shkonin në punë atë ditë. Do të dilnin në rrugë, duke lënë burrat në jetën e tyre të kujdeseshin vetë për gjithçka.

Gratë islandeze dolën në rrugë atë ditë, 50 vjet më parë, për të protestuar kundër praktikave të padrejta të punësimit, hendekut të pagave dhe nënvlerësimit të punës shtëpiake. Pa to, jeta e përditshme u ndal. Çerdhet dhe shkollat u mbyllën, ashtu si edhe dyqanet e mëdha, teatrot dhe fabrikat e peshkimit. Burrat u detyruan t'i merrnin fëmijët në zyrë dhe, më vonë atë ditë, salsiçet e lehta për t'u përgatitur u shitën të gjitha në dyqane.

Shumë burra e quajtën atë "E premtja e gjatë", por kjo ditë ka hyrë në histori si Greva e Grave Islandeze, e cila sot konsiderohet gjerësisht si nxitësi i statusit aktual të Islandës si shoqëria më e barabartë në botë për gratë, sipas Forumit Ekonomik Botëror për 16 vite me radhë. Këtë vit, Islanda shënon edhe një arritje të paprecedentë, pothuajse të gjitha pozicionet më të larta në vend, përfshirë kryeministren, presidenten, shefen e policisë dhe drejtueset e universiteteve publike e private, mbahen nga gra.

"Mendoj se ky ishte momenti që shënoi kthesën drejt një shoqërie më të barabartë në Islandë," thotë Hrafnhildur Gunnarsdóttir, producentja e dokumentarit The Day Iceland Stood Still (Dita kur Islanda u ndal), i publikuar në vitin 2024.

Greva e vitit 1975 ka shërbyer gjithashtu si frymëzim për lëvizjet e grave në mbarë botën, përfshirë grevën e vitit 2016 në Poloni dhe grevën e Ditës Ndërkombëtare të Gruas në Spanjë në vitin 2018.

Origjina e grevës së grave islandeze

Gratë fituan për herë të parë të drejtën e votës në Islandë në vitin 1915 dhe në vitin 1922 u zgjodh edhe gruaja e parë në parlament. Por vendi bëri pak përparim në avancimin e të drejtave të grave në dekadat që pasuan. Deri në vitin 1975, gratë ishin të lodhura nga fakti që fitonin shumë më pak se burrat, përballeshin me diskriminim gjinor në vendin e punës dhe përfaqësoheshin vetëm me 5 për qind në parlament.

Ideja për një grevë u ngrit gjatë një kongresi të grave në qershor 1975 në Reikjavik, ku grupet e grave u mblodhën për të planifikuar aktivitetet e Vitit Ndërkombëtar të Gruas, të sponsorizuar nga Kombet e Bashkuara. Ishte grupi feminist Çorapet e Kuqe që e propozoi këtë ide.

"Gratë nuk e shihnin veten si punëtore; ato mendonin se ishin amvisa, dhe sa herë që mungonte puna, ato dërgoheshin në shtëpi pa pagesë dhe pa ankesë. Ne donim të tregonim sa i rëndësishëm ishte kontributi i grave për shoqërinë," tregon Guðrún Hallgrímsdóttir, ish-deputete dhe anëtare themeluese e Çorapet e Kuqe.

Por grevat jashtë sindikatave ishin të paligjshme, ndaj disa grupe ngurronin, derisa Valborg Bentsdóttir propozoi që ta quanin "thjesht një ditë pushim." Kështu, ajo u bë zyrtarisht e njohur si Kvennafrídagurinn, ose "Dita e pushimit të grave."

Gratë e të gjitha moshave, prejardhjeve dhe partive politike bashkëpunuan për ta përhapur lajmin. Ato dërguan kartolina, shpërndanë fletushka, shkuan derë më derë, bënë telefonata dhe njoftuan për ngjarjen në gazeta, radio e televizion. Greva tërhoqi interes të madh mediatik kur organizatoret njoftuan se mes 80 dhe 100 për qind e grave në Islandë pritej të merrnin pjesë.

Dita e grevës

Mëngjesin e grevës, faqet e para të çdo gazete në Islandë ishin mbushur me lajme për Ditën e pushimit të grave. U organizuan mbi 20 tubime në të gjithë vendin, me më të madhin në Lækjartorg, sheshi kryesor në qendër të Reikjavikut. Mot i pazakontë i butë dhe me diell për tetorin në Islandë i priti 25 mijë gra, shumë prej të cilave mbanin pankarta që shkruanin "Barazi tani." Deputetet gra folën para turmës, duke i nxitur të angazhoheshin në politikë.

"Ndjesia e të qenit e rrethuar nga kaq shumë gra me të njëjtin qëllim ishte e papërshkrueshme!" thotë María Sigurðardóttir, e cila mori pjesë në grevë.

Trashëgimia e grevës së grave islandeze

Përmirësimet erdhën hap pas hapi. Një vit pas grevës, Islanda miratoi një ligj për të drejtat e barabarta dhe pesë vite më vonë, Vigdís Finnbogadóttir u bë gruaja e parë në botë e zgjedhur në mënyrë demokratike si presidente e një vendi. Me kalimin e kohës, përqindja e grave në parlament u rrit nga 5 për qind në vitin 1983 në 46 për qind sot.

Islanda miratoi gjithashtu një sërë politikash në mbështetje të të drejtave të grave gjatë viteve që pasuan, përfshirë kujdesin universal për fëmijët dhe zgjerimin e pushimit të atësisë. Në vitin 2018, Islanda u bë vendi i parë në botë që zbaton ligjërisht barazinë e pagave midis grave dhe burrave.

Megjithatë, gjithmonë mbetet punë për t'u bërë. Për këtë arsye, Islanda do të organizojë një tjetër grevë të grave në 50-vjetorin e Ditës së pushimit të grave. "Do ta ndryshojmë shoqërinë bashkë," kanë thënë organizatoret e grevës së këtij viti.