Propaganda e Ramës për ‘zhdukjen e cash-it’ dhe symbyllja e shtetit të tij ndaj parasë së ‘zezë’ që përmbyt ekonominë

Ndërsa Edi Rama bën propagandë se brenda pesë viteve Shqipëria do të eliminojë përdorimin e parasë cash, shifrat zyrtare tregojnë një realitet të kundërt dhe shqetësues: paraja fizike po rritet me ritme historike dhe po ushqen ekonominë informale. Ky hetim përmbledh të dhënat kryesore, intervistat me burime anonime nga sektori bankar dhe analizën e implikimeve fiskale për buxhetin e shtetit.

Të dhënat që sfidojnë retorikën

Sipas raportimeve të Bankës së Shqipërisë që i referohen periudhës së fundit, sasia e parasë që qarkullon jashtë bankave u rrit me 60 miliardë lekë (rreth 620 milionë euro) në vetëm një vit, duke arritur një rekord historik prej 463.6 miliardë lekësh në qarkullim. Në të njëjtën periudhë vjetore, shifra ishte 403 miliardë lekë.

Këto para fizike qëndrojnë jashtë sistemit bankar — në sirtarë, në kasaforta private, në xhepa dhe në bizneset e vogla — dhe shpesh lidhen me transaksione që nuk përfshihen në deklarimet fiskale.

Eurot: ana e padukshme e hijeve

Edhe pse Banka e Shqipërisë nuk publikon të dhëna të plota mbi sasinë e eurove në qarkullim fizik jashtë bankave, analizat indirekte ofrojnë një pamje tronditëse. Sistemi bankar shqiptaro-europian paraqet rreth 1,437 miliardë lekë depozita në total, nga të cilat 47% janë në lekë dhe 53% në euro. Nëse marrëdhënia mes monedhave në depozita pasqyrohet edhe në qarkullimin fizik, sasia e parasë fizike totale (lek + euro) mund të arrijë rreth 930 miliardë lekë — pra rreth 9.5 miliardë euro.

Kjo shifër e parave fizike është afërsisht 30% më e madhe se buxheti vjetor i shtetit, një tregues i fuqishëm i peshës së ekonomisë informale në raport me financat publike.

Çfarë thonë burimet nga brenda sistemit?

Burime të sigurta nga sektorit banker pohojnë se: "Rritja e parasë cash është simptomë e mungesës së besimit dhe e politikave të paqarta fiskale. Kur qytetarët ndiejnë se masa të reja do t'u rrisin taksat apo do t'u kufizojnë lëvizjen e parave, ata preferojnë t'i mbajnë paratë në dorë."

Bizneset e vogla shpjegojnë se për shumë prej tyre përdorimi i cash-it është një nevojë praktike: kostot e bankimit, procedurat burokratike dhe frika nga inspektimet fiskale i shtyjnë drejt transaksioneve të papajtueshme me ligjin.

Pasojat fiskale dhe rreziqet për buxhetin

Qarkullimi i lartë i parasë jashtë sistemit tregon humbje të konsiderueshme tatimore dhe ngecje në kapjen e të ardhurave për buxhetin e shtetit. Nëse një pjesë domethënëse e transaksioneve kryhet në para fizike dhe jashtë regjistrimit, shteti humbet mjetet për të financuar shërbimet publike, investimet infrastrukturore dhe subvencionet sociale.

Për më tepër, një ekonomi ku paraja fizike dominohet nga rrjeti i transaksioneve informale rrezikon të nxisë korrupsionin, pastrim parash dhe formimin e segmenteve të papërballueshme të ekonomisë që operojnë jashtë çdo kontrolli.

A mjaftojnë deklaratat politike? Jo.

Deklaratat e qeverisë për zhdukjen e cash-it duken të pamjaftueshme pa një paketë të integruar politikash: rritje e efikasitetit të shërbimeve bankare, ulje e pengesave administrative për biznesin e vogël, reforma në administrimin fiskal dhe shkëmbim informacioni mes institucioneve.

Pa këto masa, çdo premtim për ‘‘zero cash’’ mund të mbetet thjesht një slogan politik, ndërsa paratë e zeza do të vazhdojnë të rriten.

Rekomandime për përshtypje politike dhe fiskale

Transparencë dhe publikim i të dhënave: Banka e Shqipërisë dhe Ministria e Financave duhet të publikojnë më shumë tregues mbi qarkullimin e valutave të huaja në treg dhe instrumentet e matjes së parasë jashtë bankave.
Lehtësim i aksesit bankar për individët dhe bizneset e vogla: ulja e tarifave, thjeshtimi i procedurave dhe nxitja e kanalëve digjitale.
Fushata besimi dhe edukimi financiar: promovimi i avantazheve të bankimit dhe të transaksioneve të gjurmueshme për qytetarët.
Mekanizma inspektimi më të sofistikuar: përdorim i analizës së të dhënave për të identifikuar rrjete të pastrimit të parave.

Përfundim

Rritja e parasë fizike në Shqipëri nuk është një fenomen teknik që mund të zgjidhet vetëm me deklarata. Është një pasqyrë e thellë e raporteve të besimit midis qeverisë, bankave dhe qytetarëve — dhe e një sistemi fiskal që nuk arrin të përfshijë pjesë të mëdha të ekonomisë.

Pa një qasje të integruar dhe pa masë të guximshme për të ndërtuar besim, premtimi për të zhdukur cash-in brenda pesë viteve rrezikon të mbetet vetëm një e folur e bukur pa ndikim real. Thënë të gjitha këto, ky premtim i bërë nga kreu i një narkoshteti, i cili është inkurajuesi i para i qarkullimit të parasë jashtë sistemi, kuptohet është propaganda e radhës, ta hajë kush ta hajë.