Romakët: Ndotës pa ndërgjegje

Romakët ndërtuan ura që janë ende në këmbë pas 2,000 vjetësh dhe ju ende mund t'i kaloni ato, në të gjithë Evropën.

Krahasojeni këtë me urat e autostradave të ndërtuara në vitet 1960, të cilat po shemben vetëm 50 vjet më vonë dhe duhet të rindërtohen.

A do të thotë kjo që romakët ishin mjeshtra të qëndrueshmërisë? "Jo tamam", thotë Kathrin Jaschke, arkeologe nga Muzeu Romano-Gjermanik në Këln.

"Ata ishin të shkëlqyer në ndërtimin e urave dhe sigurisht që ato ishin projektuar për të zgjatur sa më shumë që të ishte e mundur. Por ata nuk ishin të shqetësuar për qëndrueshmërinë", thotë Jaschke. "Nëse do ta kishin ditur për betonin tonë të paranderur, me siguri do ta kishin përdorur atë. Ai ofron mundësi arkitekturore krejtësisht të ndryshme."

Perandoria Romake la një nga gjurmët më të mëdha mjedisore të çdo qytetërimi në histori. Siç thotë historiania britanike Mary Beard në dokumentarin e BBC-së "Roma: Perandoria pa Limit", gjurmët e industrisë romake janë ende të dukshme sot në shtresat e akullit 2,000-vjeçare në Grenlandë.

Atje, akulli përmban dukshëm më shumë metan nga atmosfera në flluska të vogla ajri, sesa në shtresat më të vjetra të akullit dhe gjithashtu në shtresat më të reja që pasuan.

Konsumimi i drurit dhe tokës

Metani romak ka të ngjarë të vinte nga kopetë e mëdha bagëtish dhe djegia në shkallë të gjerë e drurit.

Beard thotë se sot kemi një pikëpamje të ndryshme për një ndikim të tillë. Ajo dyshon se romakët mund të kenë qenë krenarë, duke ditur se ndikimi i tyre mbetet i dukshëm mijëra vjet më vonë.

Në mënyrë të ngjashme, përqendrime më të larta të plumbit nga periudha romake, mund të gjenden në akullin e Arktikut. Ato vinin nga funksionimi i furrave të shkrirjes për të nxjerrë argjendin.

Furrat e tyre kishin oxhaqe, kështu që tymi toksik fryhej sa më lart që të ishte e mundur në ajër. Kontrasti midis botës romake dhe asaj të Epokës së Hekurit Keltik, që i parapriu asaj ishte fjalë për fjalë marramendës.

"Romakët e shfrytëzonin tokën pa mëshirë, për shembull duke prerë pyjet. Ata konsumonin një sasi marramendëse druri, për shembull për banjot e tyre të ngrohta, banjot termale", thotë Jaschke.

Riciklimi, luksi dhe mbeturinat

Shfrytëzimi mjedisor ishte pjesë e jetës së përditshme në perandori, thotë Jaschke, i cili ndonjëherë ofron ture me guidë rreth romakëve dhe qëndrueshmërisë.

Në Këln, një qytet i themeluar nga romakët, pyjet përreth u zhveshën shpejt nga druri. Druri duhej të transportohej përtej Rinit nga Pylli i Zi i largët me kosto të lartë.

Por shpyllëzimi në shkallë të gjerë u përhap shumë, më gjerësisht në shekujt e mëvonshëm.

Romakët e admironin natyrën, duke e konsideruar veten si pasardhës të komuniteteve bujqësore dhe duke çmuar idealin e jetës rurale, thotë Jaschke.

Megjithatë, për ta, një mjedis i mirë natyror ishte gjithmonë i zbutur, pasi ata kishin frikë nga forcat e natyrës, nga stuhitë te shpërthimet vullkanike, shumë më tepër sesa njerëzit sot, thotë ajo.

Ata ishin të vetëdijshëm për pasojat negative ekologjike të veprimeve të tyre, siç është erozioni i tokës për shkak të shpyllëzimit.

"Ata e dinin se kjo nuk ishte një gjë e zgjuar për t'u bërë, por kjo nuk i bëri të ndryshonin sjelljen e tyre. Kur kishin dyshime, ata thjesht vazhdonin përpara. Kishte ende mjaftueshëm gjëra të tjera", thotë Jaschke.

Në kulmin e saj, Perandoria Romake ishte shtëpia e rreth 80 milionë njerëzve. Megjithatë, në nivel global kishte më pak njerëz, që do të thoshte se hapësira të gjera të egra mbetën të paprekura.

Një tipar mbresëlënës i jetës romake, ishte zakoni i tyre i riciklimit. Ata ripërdornin rregullisht metalet dhe qelqin. Helmetat e legjionarëve tregojnë emra të shumtë të gdhendur në to, duke zbuluar se si njerëzit shisnin pajisje ose ia kalonin ato brezave të ardhshëm.

"Por kjo nuk u bë për të kursyer burimet, por sepse ishte më e lirë", thotë Jaschke. "Mentaliteti ishte më shumë si një shoqëri e shpërdorimit të sendeve, por duhej të ishe në gjendje ta përballoje atë."

Hedhja e mbeturinave ishte e kufizuar në vendet e caktuara, e nxitur më shumë nga shqetësimet e higjienës sesa nga çdo koncept i administrimit mjedisor.

Luanët në Evropë - deri në mbërritjen e Romakëve

Greqia dikur ishte shtëpia e një numri të konsiderueshëm luanësh, derisa oreksi romak për lojëra gladiatorësh i çoi ata drejt zhdukjes.

"Shpejt nuk kishte më hipopotamë në pjesën e Nilit të kontrolluar nga Romakët, dhe as rinocerontë", thotë Jaschke.

Një person që denoncoi shfrytëzimin e burimeve natyrore ishte historiani Plini i Vjetër. Ai kritikoi faktin se "Nëna e shenjtë Tokë", duhej të duronte shpimin me vrima dhe gërmimet kudo që njerëzit mendonin se mund të gjendeshin metale të çmuara dhe lëndë të tjera të para.

"Ne depërtojmë në zorrët e saj dhe kërkojmë thesare. Njeriu ka mësuar të sfidojë natyrën", tha Plini. Megjithatë, ai nuk ishte i shqetësuar për ruajtjen e burimeve në vetvete.

Ajo që e shqetësonte ishte lakmia për luks, për bizhuteri ari dhe argjendi – dekadenca e famshme romake. Në vitin 79 pas Krishtit, Plini vdiq në shpërthimin e malit Vezuv.

Sa shumë kemi ndryshuar në të vërtetë?

"Fakti që jemi të vetëdijshëm për pasojat ekologjike të veprimeve tona, por prapë nuk e ndryshojmë mënyrën e të menduarit, është një fenomen që ekziston po aq shumë edhe sot", thotë Jaschke.

"Ne të gjithë e dimë sa e dëmshme është plastika, por ne prapë e përdorim sepse është praktike. Romakët do ta kishin kuptuar në mënyrë të përkryer këtë mentalitet. Kjo është arsyeja pse do të thoja se romakët janë shumë të ngjashëm me ne për sa i përket mentalitetit", thotë ajo.

"Ne mund të dimë shumë më tepër sesa ata rreth marrëdhënieve ekologjike, por kjo nuk do të thotë se po ndryshojmë sjelljen tonë."/ DPA News.