Pas tronditjes nga lufta, iranianët dëshirojnë ndryshim

Disa orë pas sulmit ajror izraelit mbi kompleksin e televizionit shtetëror të Iranit, Abdollah Momeni, aktivist politik që ka kaluar disa herë në burgun e famshëm Evin në Teheran, mori një telefonatë nga një zyrtar i lartë i inteligjencës iraniane.

Me udhëheqësit iranianë të bindur se kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu kërkonte ndryshim regjimi, frikë e përkeqësuar nga sulmi fatal mbi studiot e televizionit shtetëror, zyrtari donte të sigurohej që Momeni nuk do të shfrytëzonte momentin për të lëshuar deklarata politike.

“Më tha, ‘Po më kërcënoni? Do bëj çfarë mendoj se është për mirë të vendit tim, dhe nëse doni të më arrestoni, mirë’,” kujton Momeni. Por zyrtari insistoi se e dinte që Momeni ishte “patriot”, duke shtuar se pas luftës “do të kthehemi dhe do të hyjmë në bisedime.”

Megjithatë, lufta e Izraelit në qershor, në vend që të nxiste iranianët të ngriheshin kundër regjimit, siç kishte synuar Netanyahu, përkohësisht bashkoi një shoqëri të polarizuar në kundërshtim ndaj agresorit të huaj. Momeni ishte një nga ata që u mbushën me ndjenja patriotike.

“Gjithmonë flisja për rëndësinë e Iranit, por kurrë nuk e kuptova sa i rëndësishëm ishte për mua”, thotë ai.

Një shoqëri e bashkuar pas bombardimeve

Kjo ndjenjë solidariteti befasoi udhëheqësinë autokratike dhe i dha asaj një frymëzim të rëndësishëm në ditët e saj më të errëta. Gjatë 12 ditëve, Izraeli vrau komandantët e tij më të lartë ushtarakë dhe shkencëtarët bërthamorë, shkatërroi mbrojtjen ajrore dhe, me ndërhyrjen e shkurtër të SHBA-ve, bombardoi objektet kryesore bërthamore.

Por ndërsa pluhuri u ul, iranianët po pyesin se si do të reagojnë liderët e tyre ndaj sulmit që la republikën islamike të lënduar dhe të mbërthyer nga frika. Ka një konsensus se konflikti duhet të shërbejë si katalizator për ndryshim, pasi sulmi izraelit ekspozoi dobësitë e një sistemi që përballet me pakënaqësi të brendshme dhe presion ndërkombëtar.

Debati brenda dhe jashtë sistemit është se çfarë drejtimi do të marrë regjimi islamik: A do të përpiqet të qetësojë popullin duke lehtësuar disa kufizime shoqërore ose madje të ndryshojë strukturën politike të shtetit teokratik, ku udhëheqësi suprem Ali Khamenei ka fjalën e fundit për çdo vendim të rëndësishëm? Apo do të përdorin Gardën Revolucionare momentin për të forcuar një shtet më ushtarak dhe armiqësinë ndaj Perëndimit dhe Izraelit?

Mohammad Ali Abtahi, ish-zëvendëspresident dhe anëtar i kampit reformist, shpjegon: “Liderët iranianë janë në një pozicion të vështirë. Nga njëra anë, mendojnë të lehtësojnë disa kufizime për të mbajtur njerëzit të bashkuar, por nga ana tjetër frikësohen se kjo mund të çojë në rrëzimin e regjimit.”

Sinjale të përziera dhe presion i brendshëm

Sinjalet deri tani kanë qenë të përziera. Rezistenca ndaj popullit ka përfshirë lehtësimin e detyrimit për gratë të mbulojnë kokën me hixhab. Megjithatë, shumë iranianë kërkojnë ndryshime më të thella: Lirimin e të burgosurve politikë, zbutjen e dominimit ideologjik të televizionit shtetëror dhe lehtësimin e kufizimeve në internet.

Pas luftës, qeveria propozoi një ligj për të “konfrontuar shpërndarjen e lajmeve të rreme në rrjetet sociale”, por kritikët e panë si pretekst për të shtypur më tej përdorimin e internetit. Ligji u tërhoq pas kritikave të shumta, duke treguar një ndjeshmëri të re ndaj opinionit publik.

Presidenti Masoud Pezeshkian deklaroi se qeveria është e gatshme të dialogojë me opozitën, duke thënë se problemet e vendit “kërkojnë dialog, jo konfrontim”. Por skepticizmi mbetet i madh.

Abdollah Momeni, i cili nënshkroi një deklaratë pasluftës për një referendum mbi një kushtetutë të re dhe u thirr nga gjykata, thotë: “Është tepër vonë për ndryshim brenda sistemit”. Ai beson se sulmet izraelite kanë goditur rëndë republikën islamike, duke shkatërruar iluzionin e sigurisë që regjimi pretendonte të ofronte për 20 vjet.

Presioni mbi Khamenei-n dhe pasardhësit

Çfarëdo ndryshimi politik duket se varet nga Khamenei. Lufta ka shtuar urgjencën për debatet mbi pasardhësin e tij, ndërsa disa analistë sugjerojnë se roli i tij gjithëpushtetshëm mund të rishikohet. Ai ka mbështetur shpirtin kombëtar, por nuk ka ofruar asnjë sinjal për reforma politike të thella. Një ndryshim i dukshëm ka qenë emërimi i Ali Larijanit në Këshillin e Sigurisë Kombëtare, shenjë e një qasjeje më pragmatike ndaj politikës së brendshme dhe të jashtme.

Disa analistë paralajmërojnë se një brez i ri komandantësh më radikalë mund të dalë pas eliminimit të komandantëve të lartë ushtarakë nga Izraeli. Shtimi i një linje më të ashpër mund të krijojë tension me popullin e lodhur nga vështirësitë ekonomike dhe izolimi.

Pasojat shoqërore dhe ekonomike

Ekonomia, e mbytur nga sanksionet amerikane, është në krizë, me inflacion mbi 35%. Mungesat e ujit dhe energjisë kanë detyruar dy herë qeverinë të shpallë pushime për provincën e Teheranit. Shumë iranianë fajësojnë liderët e tyre për keqmenaxhim dhe korrupsion, si dhe për politikë armiqësore ndaj Perëndimit dhe Izraelit.

Megjithatë, ideja e ndryshimit mbetet e gjallë në shoqëri. Një student universitar tha se ishte i kënaqur kur Izraeli vrau komandantët e Gardave Revolucionare, duke shtuar se “ndryshimi [nga rruga] do të vijë nëse sjellja e udhëheqësve vazhdon si deri tani.”

Diplomaci dhe kërcënimi i konfliktit të ri

Irani mbetet i hapur për dialog vetëm nëse SHBA-të garantojnë mosndërhyrje ushtarake gjatë negociatave. Por mungesa e zgjidhjeve diplomatike rrit rrezikun e një konflikti të ri. Pasojat e sulmeve izraelite ndaj objekteve bërthamore nuk kanë shkatërruar programin e Iranit, duke e lënë vendin me kapacitet për të vazhduar pasurimin e uraniumit.

Presidenti Pezeshkian vuri në dukje se qeveria është “thellësisht e bllokuar”, duke u përballur me një katastrofë pas tjetrës. Ai paralajmëron se zgjidhjet nuk mund të jenë emocionale dhe kërkojnë veprime pragmatike ndaj Izraelit dhe SHBA-ve.